Vergunningvrij is nog niet gebouwd: waarom het stikstofpakket het omgevingswerk niet vervangt

Een vergunning die vervalt, is nog geen brug die gebouwd wordt. Dat onderscheid dreigt te verdwijnen in het optimisme rond het stikstofpakket dat het kabinet op 26 juni 2026 presenteerde. De boodschap was groots: Nederland gaat “van het stikstofslot”, er komt weer ruimte voor boer, natuur én bouw. Voor wie dagelijks met vergunningen worstelt klinkt dat als verlossing. Maar wie het pakket leest als het einde van het omgevingswerk rond infrastructuurprojecten, vergist zich. Het pakket verlegt de rem — het haalt hem niet weg.

Wat er is aangekondigd

De kern van het pakket is de aankondiging van een rekenkundige ondergrens (RKO): een juridisch houdbare drempel waaronder activiteiten met stikstofdepositie geen natuurvergunning meer nodig hebben. Het kabinet wil die uiterlijk in het vierde kwartaal van 2027 invoeren en verbindt er expliciet een perspectief aan voor woningbouw, infrastructuur en de energietransitie. Daaromheen zit een breder bouwwerk: doelen op bedrijfsniveau, een norm voor betere balans tussen veestapel en grond, extra maatregelen in de gebieden waar de natuur het zwaarst onder druk staat, en investeringen in natuurherstel. In totaal reserveert het kabinet richting 2035 zo’n twintig miljard euro voor stikstofreductie en natuur.

De richting is verdedigbaar en op onderdelen zelfs verstandig. Natuurorganisaties noemden het pakket “eindelijk hoop voor de natuur”; brancheorganisaties in transport en bouw spraken van een “duidelijke koers” die verdere uitwerking behoeft. Dat laatste is de kern van ons bezwaar. De koers is helder; de uitvoering — en de omgeving waarin die uitvoering moet landen — is dat allerminst.

Waarom de ondergrens de grote werken niet redt

De rekenkundige ondergrens helpt precies de projecten die het minst hulp nodig hadden. Een dakkapel, een warmtepomp, een kleine bedrijfsuitbreiding: die vallen straks onder de drempel en zijn van de vergunningplicht verlost. Dat is winst, en niet weinig.

Maar de vernieuwingsopgave waar dit land voor staat — de vervanging van bruggen, tunnels en sluizen, de aanleg van 380kV-verbindingen, de aanlanding van windenergie op zee, grootschalige woningbouwlocaties — bestaat uit werken die tijdens de bouwfase stikstofdepositie veroorzaken die ver boven élke werkbare ondergrens uitkomt. Draaiende dieselkranen, heistellingen, duizenden vrachtbewegingen, jarenlange bouwlogistiek naast kwetsbare Natura 2000-gebieden: voor die projecten verandert de vergunningplicht niet. De ondergrens is een drempel voor de kleine gevallen, geen ontsnapping voor de grote. Juist de projecten die de motor van het pakket zouden moeten zijn, blijven vergunningplichtig.

En bij die projecten is de vergunning nooit de enige rem geweest. De uitspraak waarmee de Raad van State in april 2026 het tracébesluit voor de Ring Utrecht vernietigde, ging niet over een ontbrekende drempel maar over een onderbouwing die niet sluitte. Snelheid zonder deugdelijke ecologische basis en zonder draagvlak sneuvelt bij de bestuursrechter, ondergrens of niet.

De verborgen afhankelijkheid: geen natuurherstel, geen houdbare drempel

Hier zit het punt dat in de euforie ondersneeuwt. Een rekenkundige ondergrens is juridisch alleen houdbaar zolang aannemelijk is dat de natuur in de betrokken gebieden daadwerkelijk verbetert. Een drempel die vrijstelling verleent terwijl de instandhoudingsdoelen verder uit zicht raken, houdt bij de rechter geen stand — dat is de hele les van tien jaar stikstofjurisprudentie. De belofte van “vergunningvrij bouwen onder de drempel” rust dus volledig op de belofte van natuurherstel dáárboven.

En natuurherstel is geen kwestie van geld overmaken. De twintig miljard moet landen in gebieden waar boeren minder vee gaan houden, waar grond van functie verandert, waar hydrologie wordt hersteld en waar bewoners en ondernemers zich afvragen wat het voor hén betekent. Dat is, van begin tot eind, een omgevingsopgave. Komt dat gebiedsproces niet van de grond — en de moeizame geschiedenis van eerdere gebiedsprogramma’s stemt niet gerust — dan blijft de natuurwinst uit, en dan valt de juridische bodem onder de ondergrens weg. De vergunningvrijheid voor de bouw is met andere woorden geleend van het draagvlak in het landelijk gebied. Wie het eerste wil, moet in het tweede investeren.

De tegenwerping, eerlijk genomen

Het scherpste tegenargument tegen dit standpunt luidt: dit is precies wat de bouw jaren heeft gevraagd — minder procedures, meer tempo — en nu klaagt de omgevingsmanager dat het te makkelijk wordt. Dat verdient een eerlijk antwoord.

Ja, voor het brede middenveld aan kleine ingrepen is dit reële vooruitgang, en het zou onzin zijn dat weg te wuiven. Maar wij hebben geen belang bij het in stand houden van complexiteit; wij hebben belang bij projecten die dóórgaan en blijven staan. Een ondergrens die in 2028 bij de Raad van State onderuitgaat omdat het beloofde natuurherstel niet is geleverd, zet de bouw verder terug dan waar ze nu staat — met een verloren jaar aan valse zekerheid erbovenop. De grootste bedreiging voor het tempo is niet de omgevingsmanager die vraagt om draagvlak. Het is de aanname dat draagvlak overbodig is geworden.

Wat dit betekent voor de praktijk

Voor iedereen die aan de grote werken trekt, volgen uit dit pakket drie nuchtere consequenties.

Reken niet op de ondergrens voor uw grote project. Blijf de bouwfase-depositie ontwerpen, blijf salderingsruimte en emissiearm materieel organiseren, en blijf de natuurtoets als sluitende onderbouwing behandelen. Voor de vernieuwingsopgave verandert er juridisch weinig; wie nu ontspant, loopt straks vast.

Gebruik de gewonnen ruimte om het gebiedsproces beter te doen, niet om het over te slaan. Waar de vergunningdruk voor kleinere onderdelen wegvalt, ontstaat tijd en aandacht. Steek die in vroege participatie, in het serieus nemen van verdroging en hinder, in het uitleggen van keuzes — precies de dingen die een project overeind houden als de procedure niet langer de vanzelfsprekende bliksemafleider is.

Behandel natuurherstel als de dragende omgevingsopgave, niet als bijzaak. Het succes van het hele pakket — en daarmee de houdbaarheid van elke drempel waar de bouw op rekent — hangt af van of het gebiedsproces bij boeren, grondeigenaren en natuurbeheerders slaagt. Dat is geen landbouwdossier ver van de infrastructuur. Dat is het fundament eronder.